كلتوور و په‌روه‌رده‌

22 هەموو خوێنراوەکان, 1 خوێنراوی ڕۆژانە

ئیبراهیم حاجی زەڵمى : 

به‌ركوڵێك بۆ تێگه‌یشتن له‌ چه‌مك و چه‌مكی كلتوور:

بێگوومان وشه‌كان و چه‌مكه‌كانیش وه‌ك هه‌ر به‌رده‌ستێكی‌ تری‌ مرۆڤ مێژوویه‌كیان هه‌یه‌. دیاره‌ هه‌ر وشه‌یه‌ك، پێویستیه‌ك بۆ هاتنه‌ بوونی‌ و جێگرتنی‌، له‌ناو زماندا له‌ پشتیه‌وه‌ هه‌بووه‌، ئه‌وه‌ش وه‌ك ئالیه‌تێكی پركه‌ره‌وه‌و تێركه‌ری‌ پێداویستی‌ مرۆڤ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌یدا.
پاشان بۆ ناو لێنان و دووباره‌ ناوهێنانی‌ و فراوانبوونی‌ ماناكانی‌ بۆ گه‌یشتن به‌چه‌مكـ، ده‌بینین وشه‌ی” كلتوور” توانای‌ ڕێڕه‌و گۆرینی‌ خۆی‌ هه‌بووه، هه‌ر ئه‌مه‌ش به‌ پێی قۆناغی‌ مێژوویی و شوێن و بابه‌ت و پسپۆری‌، كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ بۆ خۆی پرۆسه‌یه‌كی‌ مێژووی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ زمانه‌وانین كه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ گه‌ره‌كی بووه‌.. دیاره‌ وه‌خته‌كارێكیش وشه‌یه‌ك بۆ گه‌یشتنی‌ به‌ چه‌مك پێویستی‌ به‌ ده‌وڵه‌مه‌ندبوونێكی‌ بالاَ و له‌ پێگه‌یشتنی‌ هزری‌ هه‌یه‌، سرووشتی‌ گرمۆڵه‌ بوونی‌ به‌ شتی‌ تره‌وه‌ له‌ ناو پرۆسه‌یه‌كی‌ مێژوویی و كۆمه‌لاَیه‌تیدا، به‌ جۆرێك ئه‌و زاراوه‌یه‌ وابه‌سته‌ ده‌بێت به‌ چالاكی مرۆڤه‌وه‌ كه‌ له‌ رووی‌ بیرو مه‌عریفه‌وه‌ به‌هایه‌كی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ به‌ده‌ست ده‌هێنێت، له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا چه‌ند مه‌دلوول و ناواخنی‌ واتایی له‌ به‌كاربردنیدا له‌ خۆده‌گرێت.
دیاره‌ ئاراسته‌ی‌ ته‌واوی‌ وشه‌ی “كلتوور” كه‌ هه‌یبوه‌ ناتوانرێت وه‌ده‌سبخرێت، ئه‌و كاته‌ نه‌بێت كه‌ ده‌ست بۆ ئه‌و چه‌مكه‌ نه‌برێـت، وه‌ك چۆن له‌ زانسته‌ كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كاندا به‌كاربراوه‌ . له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ چه‌ند جۆر ماناو به‌كاربردنی‌ جیاوازی‌ هه‌بووه‌ و هه‌یه‌. چونكه‌ قورسایی ئه‌م وشه‌یه‌ به‌ پێویستی‌ زیاتری‌ به‌كاربردن و پاشان فراوان بوونی‌ واتاكه‌شی په‌یوه‌ندی‌ به‌ كۆمه‌ڵگه ‌و گۆرانی‌ كۆمه‌لاَیه‌تیه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌شه‌ توانیویه‌تی‌ له‌ درووستكردن و قه‌به‌كردنیاندا رۆڵ بگێڕێت. به‌ وه‌لاَمبوونی‌ ئه‌م وشه‌یه‌ بۆ پرسه‌ جیاوازه‌كان له‌ ناو زانسته‌ جیاوازه‌كاندا ئاراسته‌ هه‌ڵگرتنه‌كه‌ی‌ ده‌ست نیشانكردووه‌، چونكه‌ بۆ خۆی‌ ناو لێنانه‌كان به‌ وشه‌ له‌ شته‌كان، وه‌ك وه‌لاَمێك بۆ پرسه‌كان له‌ سیاقێكی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ و سیاسی و ئابووری‌ تایبه‌تدا ، له‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ مێژووكردا وه‌به‌رهه‌م هاتوون. یانی‌ بۆ خۆی‌ ناولێنان وه‌ك وه‌لاَمێك و چاره‌سه‌ركه‌رێك بۆ پرسێكی‌ دیاریكراوو بووه‌. پاشان وه‌ك چۆن مرۆڤ ده‌ستی‌ هه‌بوه‌ هه‌مان شێوه‌ش بارودۆخه‌ مێژوویی‌ و كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كه‌ی‌، وه‌ك فاكته‌ری‌ هاتنه‌ دنیای‌ ئه‌و چه‌مكه‌ جێگه‌گرتنی‌ له‌ نێو زماندا رۆڵی‌ هه‌بووه‌.

كلتوور له‌ ڕووی‌ زمانه‌وانیه‌وه‌:
وشه‌ی‌ “كلتوور-Culture” وشه‌یه‌كی‌ رۆژئاواییه‌، بۆ كاتی‌ به‌كاربردنیشی‌ ده‌بێت له‌ ناو مێژووی‌ ئه‌وانه‌وه‌ گه‌ران ده‌ست پێبكه‌ین، حه‌زده‌كه‌م جارێ‌ بۆ واتای‌ زمانی‌ بگه‌رێین، كه‌ ئه‌توانین له‌ فه‌رهه‌نگی‌ زمانی‌ ئینگلیزیدا چه‌ند مانای‌ بدۆزینه‌وه‌، له‌وانه‌ به‌ واتای‌ پیرۆز راگرتن و یان په‌رستنی‌ خوا، یان گه‌وره‌ زانینی‌ كه‌سێك، یان پیروز زانینی‌ شتێك، یاخود به ‌مانای‌ په‌روه‌رده‌ و پێگه‌یاندن و چاندن و به‌خێوكردنی‌ گیانه‌وه‌رێك، یان ئیداره‌دان و چاندن و كێلاَنی‌ زه‌ویه‌ك… شتی‌ تریش. دێت. له‌سه‌رده‌می‌ رێنیسانس و له‌ سه‌ده‌ی‌ شازده‌هه‌م، سه‌رده‌می‌ گه‌شانه‌وه‌ی‌ بیرو ئه‌ده‌ب و هونه‌ر، كه‌ بوویه‌ هۆی‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی‌ وشه‌ی‌ لاتینی‌ “Culture” و گۆڕینی‌ له‌” بایه‌خدان به‌كشتوكاڵ و پیشه‌ی‌ چاندن وسه‌رپه‌رشتی‌ كردنی‌ زه‌وی و زاره‌وه‌” بۆ “ته‌عبیر كردن له‌و واقیعه‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ وبه‌خشینه‌ فیكریه‌ی‌ هاتبووه‌ ئارا”. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین له‌ گه‌ڵ گه‌شه‌كردنی‌ زانسته‌ كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كان و سه‌رهه‌ڵدانی‌ ئه‌نسرۆپۆلۆجیا و ئه‌سنۆگرافیاو سایكۆلۆجیاو سۆسیۆلۆجیا دا، زیاتر ئه‌م وشه‌یه‌ به‌دیاركه‌وت و سنووره‌كانی‌ خۆی‌ دیارتر كرد.
مێژووی‌ به‌كاربردنی‌ ئه‌م چه‌مكه‌ش لای ئێمه‌ وه‌ك كورده‌واری‌، پاش عه‌ره‌به‌كان دێت، كه‌ موحه‌مه‌د عه‌بده‌ له‌ رۆژنامه‌ی‌ ” العروة‌ الوثقی‌” به‌كاری‌ هێنا له‌ساڵی‌ 1884، پاشان له‌ وتاره‌كانی‌ قاسم ئه‌مین وه‌ده‌ركه‌وت.

پێناسه‌ی‌ كلتوور و چه‌ند پێناسی‌ كلتوور:
كلتوور پێناسی هه‌مه‌جۆر و فره‌ی‌ بۆ كراوه‌، هه‌ركه‌سیش به‌لای‌ “ده‌می‌ ته‌شووی‌” ڕشته‌ی‌ خۆیدا پێناسی بۆ داتاشیوه‌. دیاره‌ گه‌ر ساناترین پێناسی كۆمه‌ڵناسان بۆ كلتوور وه‌ربگرین ده‌ڵێین: كلتوور بریتیه‌ له‌ ته‌واوی‌ رێو شوێنی‌ ژیانكردن، له‌ لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ دیاریكراوه‌وه‌، كه‌ فێربوون و به‌شینه‌وه‌ی‌ دانه‌و داڕشته‌كانی‌، له‌ لایه‌ن تاكه‌كانی‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌وه‌ به‌ ئه‌نجام ده‌گات. بێگومان هه‌موو ئه‌و به‌ها هاوبه‌شانه‌ له‌ نێوان كۆمه‌لێك كه‌س، یان كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ئاماده‌یه‌ ده‌گرێته‌وه‌، وه‌ك بیرو باوه‌ڕو، ئایدیا … پاشان كلتوور لایه‌نی‌ موماره‌سه‌ی‌ هه‌یه‌ و ره‌فتاری‌ چاوه‌روانكراو و جۆرێك ره‌زامه‌ندی وه‌رگیراوی‌ له‌ لایه‌ن هه‌مووانه‌وه‌ هه‌یه‌.
دیاره‌ زۆرێك له‌ كۆمه‌ڵناسان وه‌ك ره‌فتارێكی‌ فێركاری، كه ‌تاك له‌رێگه‌ی ئه‌ندامبوونی‌ له‌ناو خێزان وگروپ و كۆمه‌ڵگه‌كاندا به‌ده‌ستی‌ ده‌كه‌وێت، باسیان لێ كردووه‌، چونكه‌ وه‌ك وتمان كلتور مانای‌ ئه‌و رێوشوێنه‌ی‌ كه‌ مرۆڤه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك بۆده‌سته‌به‌ركردنی‌ ژیان له‌و ژینگه‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ و سروشتیه‌ی،‌ كه‌ تیایدا ده‌ژین گرتویانه‌ته‌ به‌رده‌دات كه‌ باسمان كرد. بۆیه‌ ئه‌و رێو شوێنانه‌ی‌ ژیانكردن له‌ رێگه‌ی‌ پێگه‌یاندنی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ و به‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ فێركاری‌ ده‌بێت و نه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌ی‌ دوای‌ خۆی‌ ده‌یگوێزێته‌وه‌، یانی‌ وه‌ك چۆن كلتوور بزوێنه‌ری‌ تاك و چوارچێوه‌ بۆكێشی‌ ره‌فتارو رێ نیشانده‌رو چرای‌ هزری‌ و بیركردنه‌وه‌كانی‌ تاكه‌، له‌هه‌مان كاتدا ئه‌و كلتووره‌ رۆژێ له‌ رۆژان به‌رهه‌مهێنراوو ده‌ستكردی‌ مرۆڤ خۆی بووه‌.
ده‌وترێت (كاتێك كلتوور به‌ركاره‌ له ‌هه‌مانكاتدا بزوێنه‌ری‌ رووحی‌ بكه‌ریشه‌!): ئه‌و گووته‌یه‌ رێك ته‌ریبی‌ ئه‌و پێناسه‌یه‌ بوو خرایه‌ ڕوو، چونكه‌ مرۆڤ له‌گه‌ڵ بوونه‌وه‌ركانی‌ تر به‌وه‌ جیاده‌كرێته‌وه،‌ كه ‌خاوه‌نی‌ كلتووره‌، توانای‌ درووستكردنی‌ كلتووری‌ هه‌یه‌، خوو عادات و ته‌قالید و عورف نۆرم و به‌هاو ئاینه‌كان و ئه‌زموونه‌ جۆربه‌ جۆره‌كان ، پێكهێنه‌ری‌ كلتوورن، كه‌ دوواجار ئه‌مانه‌ هه‌مووی‌ به‌رهه‌مهێنراوی‌ ده‌ستی‌ مرۆڤن، درووستكراوه‌ مادیه‌كانیش دیاره‌ به‌ هه‌مان شێوه‌. ئه‌م مرۆڤه‌ وه‌ك شێوازێك به‌كاریان ده‌بات بۆ ژیانكردن و بۆ ژیان گوزه‌راندن.‌ كاریگه‌ريی‌ له‌سه‌ر جۆری‌ ره‌فتاركردنی‌ تاكه‌كان داده‌نێت، رووكاره‌كانی‌ ده‌بنه‌ به‌شێك له‌سلوكیات و شێوازی‌ گوزه‌راندنی‌ ژیانی‌ كه‌سه‌كانی‌ نێوكۆمه‌ڵگا. كۆمه‌ڵگاش له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی‌ تر، به‌كاری‌ ده‌بات و ده‌یگوێزێته‌وه‌. دیاره‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كیش كلتووری‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ هه‌یه‌، كه‌ پێی ده‌ناسرێته‌وه‌ و پێی ژیان ده‌كات، وه‌ك چۆن تایبه‌تمه‌نديی‌ و كۆڵه‌كه‌ و رووكاری‌ جیاكه‌ره‌وه‌ی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، كه‌ جیاوازه‌ له‌ گه‌ڵ كلتووره‌كانی‌ تر. جا هه‌ر زه‌مه‌نێك دانه‌كانی‌ ئه‌و كلتووره‌ له‌لایه‌ن تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌وه‌ تووشی راستكردنه‌وه‌و كه‌مكردن و زیادكردن دێن، بایی ئه‌وه‌نده‌ كه ‌له‌گه‌ڵ دۆخه‌ نوێیه‌كه‌ بگونجێت به‌تایبه‌تی‌ ڕووكاره‌ مادییه‌كه‌ی‌ كلتوور.
مرۆڤ خۆی‌ درووستكه‌ری‌ كلتووره‌، خۆیشی هه‌ڵگریه‌تی‌ و ئه‌ركی گواستنه‌وه‌ی‌ له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی تر له‌ ئه‌ستۆ گرتوه‌. شایانی‌ باسه‌ كه‌ كلتوور ته‌نها به‌وه‌ی‌ تاك له‌ بازنه‌ی‌ خۆیدایه‌ ئیتر ده‌بێته‌ مل كه‌چكارو په‌یره‌وكاری‌ ئه‌و تام بۆ ره‌گی‌ ئه‌و كلتووره‌ ده‌چێته‌ ناو بیركردنه‌وه‌ و ئارسته‌كانیه‌وه‌و ره‌فتاره‌كانی‌ به‌و ره‌نگانه‌ی‌ كلتووره‌ ره‌نگ ده‌كات. هه‌ربۆیه‌ وای لێده‌كات باوه‌ڕ به‌و ئاین و به‌هاو نۆرم وبیرو باوه‌ڕانه‌ بهێنێت‌ له ‌نێو ئه‌و كۆمه‌ڵه‌دایه‌، كه ‌تیایدا ده‌ژی‌ و هه‌ڵگری‌ ئه‌و كلتووره‌ن. بۆیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بژی وای لێده‌كات پیشه‌یه‌كی نێو ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ هه‌لبژێرێت كه‌ گونجاوه‌و هه‌یه‌ ناچێته‌ ناو خانه‌ی‌ سزاكۆمه‌لاَیه‌تیه‌كانه‌وه‌ گه‌رنا ئه‌و تاكه‌ تووشی سه‌رزه‌نشت و دواتر تووشی لیهه‌ڵگه‌رانه‌وه‌ی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی ده‌بێت. هه‌ربۆیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و تاكه‌ له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌دا بژی و توانای‌ خۆی‌ گونجێنی‌ بكات، ئه‌وا پێگه‌یاندن و په‌روه‌رده‌ی‌ به‌ شێوازێك ده‌كرێت‌ له‌گه‌ڵ دارشته‌كانی‌ كلتووری‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌یدا بێته‌وه‌.
دیاره‌ په‌روه‌رده‌ ئه‌و میكانیزمه‌ بنچینه‌ییه‌یه،‌ كه‌ به‌ هۆیه‌وه‌ ئه‌ركه‌كانی‌ كلتوور جێبه‌جێده‌بن به‌ هه‌ردوو باڵی‌ مادی و مه‌عنه‌ویه‌وه‌، لێره‌وه‌ له‌ رێگه‌ی‌ په‌روه‌رده‌شه‌وه‌ ده‌توانرێت كلتوور بپارێزرێت و دواجار شوناس به‌ پارێزراوی‌ بمێنێته‌وه‌. واته‌ پایه‌كانی‌ كلتوور و جێگیری‌ و ئاسایشی‌ شوناسی‌ كه‌لی‌ و نه‌ته‌وه‌یی رۆشنتر ده‌بێته‌وه‌.
هه‌ربۆیه‌ ده‌توانرێت په‌روه‌رده‌ بكرێته‌ پارێزه‌رێكی‌ هه‌میشه‌یی له‌ رێگه‌ی‌ ده‌زگاكانیه‌وه،‌ ئه‌وه‌ش به‌گرتنه‌به‌ری‌ رێوشوێنی‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ سه‌ر ره‌گه‌زو دارشته‌ ره‌سه‌نه‌كانی‌ و له‌ رێگه‌ی‌ په‌ره‌دان به‌ تێروانین و ئاراسته‌ی‌ ره‌خنه‌گری‌ له‌ ره‌گه‌زه‌ نوێو كۆنه‌كانی،‌ تاوه‌كو به‌شیوه‌یه‌كی باش بتوانرێت پارێزگاری‌ لێبكرێت و دارشته‌كانی‌ به‌ مۆركی خودی خۆیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خواست و داوا سه‌رده‌میه‌كاندا بێنه‌وه‌. كلتووریش بۆخۆی‌ وه‌ك هه‌ر كایه‌یه‌كی مرۆیی به‌ده‌ستی‌ مرۆڤه‌كان ده‌توانرێت، وه‌ك چۆن په‌ره‌ی‌ پێبدرێت ئاوه‌هاش به‌ گوێپێنه‌دانی‌ بێگومان به‌ره‌و پوكانه‌وه‌و كه‌نارگیريی‌ و دواجار فه‌وتان ده‌چێت، بۆیه‌ ئه‌وه‌ په‌روه‌رده‌و سیستمی‌ په‌روه‌رده‌یه‌ ده‌بێته‌ یه‌كه‌م بنه‌مای‌ پارێزگاری‌ بۆی‌ و خێزان و ده‌زگا كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كانی‌ تری‌ پێگه‌یاندن رۆڵی ئه‌رێنی‌ ده‌گێڕن له‌و بواره‌دا كه ‌بتوانن بیهێڵنه‌وه‌و له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌ویه‌كی تر ده‌ستاو ده‌ستی‌ پێبكه‌ن.

كلتوور به‌ سێ شێواز خزمه‌ت به‌ تاك ده‌كات ئه‌وانیش:.

1- له‌ خۆگونجاندن (وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی‌ بایه‌لۆژی‌) له‌ گه‌ڵ ژینگه‌ سرووشتیه‌كه‌ی‌.
2- سیستم و رێوشوێنێكی‌ ئاراسته‌كردن وره‌فتاركردنی‌ دیاریكراو به‌تاك ده‌به‌خشێت، كه‌ له‌رێگه‌یه‌وه‌ توانای‌ په‌یوه‌ندیگرتنی‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤه‌كانی‌ ده‌وروبه‌ری‌ ده‌داتێ‌ و ئاسانكاری‌ بۆ ده‌كات بۆ پركردنه‌وه‌ی پێداویستیه‌كانی‌ وه‌ك چۆن چۆنیه‌تی‌ مامه‌ڵه‌كردنی‌ له‌گه‌ڵ خۆی‌ و پێگه‌ی‌ خۆی‌ پێ پیشانده‌دات.
3- جه‌خت له‌سه‌ر كۆمه‌ڵی و به‌رده‌وامی له‌ ژیانی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ ده‌كاته‌وه‌ په‌یوه‌ستی‌ و ئینسجامی‌ تاكه‌كان به‌یه‌كه‌كه‌وه‌ درووست ده‌كات.

هاوواتاكانی‌ كلتوور له‌ زمانی‌ كوردیدا:

له‌م لاو له‌ولا وشه‌ی‌ رۆشنبیر و رووناكبیری‌ كلتوورو فه‌رهه‌نگ، تێكه‌ڵ ده‌بن و له‌ بری یه‌كتر ده‌وترێنه‌وه‌، لێره‌دا به‌كورتی‌ له‌سه‌ر هه‌ریه‌كه‌یان ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:
دیاره‌ وشه‌كانی‌ “رۆشنبیر و رووناكبیر دوو زاراوه‌ی‌ كورده‌وارین، كه‌ وشه‌یه‌كی‌ لێكدراون وهیچ جیاوازیه‌كیان له‌ مه‌غزادا نیه‌، زیاتر له‌ نیوسه‌ده‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ چرو پر شوێنگه‌یه‌كیان له‌ زمانی‌ كوردیدا داگیركردووه‌. رۆشنبیر، یان ڕووناكبیر له‌ بری‌ وشه‌ی‌ ” مثقف” عه‌ره‌بی‌ و “رۆشنبیری،‌ یان رووناكبیری‌ له‌ بری” الثقافة‌”ی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ نێو زمانی‌ كوردیدا به‌كاربراوه‌. به‌كارهێنانی‌ كلتوور ورۆشنبیری‌ و فه‌رهه‌نگ به‌ بۆچوونی‌ مادام له‌یه‌ك بازنه‌ی‌ واتاییدان، به‌كارهێنانیان له‌ بری‌ یه‌كتر گرفتێكی‌ نیيه‌، به‌لاَم جیاوازیه‌كی‌ ورد هه‌یه ‌له ‌نێوان رۆشنبیری‌ و كلتوور، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ دووه‌م فراوانی‌ زیاتر پێوه‌دیاره‌ و پاشان نوێیه‌، چونكه‌، له‌ حه‌فتاكان و هه‌شتاكان تا ئه‌و كات كۆری‌ زانیاری‌ كورد هه‌بوو “رۆشنبیری‌ و شارستانیه‌تی‌” له‌ بری‌ ” الثقافة، الحضارة‌” به‌كارده‌برا، كه‌چی له‌دوای‌ راپه‌رین وای‌ لێهات چه‌مكی‌ كلتوور، له‌نێو پرۆسه‌ی‌ نوسیندا جێی خۆی گرت. به‌ بۆچوونی‌ من ده‌بێت لێره‌دا سێ خاڵ بخه‌ینه‌ روو بۆ ئه‌وه‌ی‌ زیاتر تێگه‌یشتن و دیوی‌ جیاوازی‌ وردی‌ به‌كاربردنی‌ هه‌ریه‌ك له‌و چه‌مكانه‌ بۆ خوێنه‌ر ئاشكرابێت.
یه‌كه‌م: هه‌ركات رووانین بۆ چه‌مكی‌ كلتوور وه‌ك دۆخێك له‌ بیرstate of mind هات، یانی‌ وه‌ختێك كه‌سێكی‌ دیاریكراو ده‌بێته‌ رۆشنبیر، كه‌ رووه‌و ته‌واوكاری‌ بیرو خه‌م و گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ مرۆییه‌كان ئه‌و تاكه‌ هه‌نگاوی‌ باش هه‌ڵده‌گرێت، ئه‌و كات چه‌مكی‌ رۆشنبیری‌ به‌سه‌ردا ده‌ده‌ین، پێی ده‌ڵێین فلانه‌ تاك كه‌سێكی‌ رۆشنبیره‌، ئه‌مه‌ش له‌ كورده‌واریدا بووه‌ته‌ پێوه‌ر، كه‌ هه‌ركات جۆرێك له‌ ده‌سته‌به‌ركردن و ده‌ستگه‌یشتنی‌ تاكه‌كان به‌ زانست و مه‌عریفه‌و به‌های‌ بالاَ، كه‌ له‌ كارو مامه‌ڵه‌و ره‌فتاری‌ رۆژانه‌ی‌ دا ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ ده‌بێت. ئه‌و كات لای‌ ئێمه‌ چه‌مكی‌ رۆشنبیری‌ بۆ به‌كارده‌به‌ین، كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ جۆرێك له‌ بالاَبوونی‌ هوشیاريی‌ و پێگه‌ی‌ مه‌عریفی‌، ‌ئه‌مه‌ش به‌ پێی پسپۆریه‌كان و جۆری‌ رۆشنبیریه‌كان ناوزه‌د ده‌كرێن، وه‌ك رۆشنبیری‌ سیاسيی و رۆشنبیريی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌و رۆشنبیريی‌ ته‌ندروستی‌ و ئه‌له‌كترۆنی‌ وهتد…، ‌پێموایه‌ به‌م مانایه‌ ئه‌مه‌ جێگه‌ی‌ خۆیه‌تی‌ و بوترێت رۆشنبیری‌..
دووه‌م: هه‌ركات روانین بۆ كلتوور له‌ چوارچێوه‌یه‌كی‌ هونه‌ری‌ وێژه‌یی وكاری هزری‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌وه‌ ئاماژه‌ی‌ پێكرا، كه ‌جۆر و ته‌رزه‌كانی‌ وێژه‌و نوسین و ره‌خنه‌و گۆرانی‌ و وێنه‌و شانۆ و دراماو بابه‌ته‌كان و پاشماوه‌ هونه‌ره‌ ده‌ستی‌ و زاره‌كیه‌كان…هتد، كه‌ جۆرێك له‌ تایبه‌تمه‌نديی‌ و له‌هه‌مانكاتدا جۆرێك جیاكاری‌ له‌ مه‌عریفی‌ نیشانده‌كات، پێم وایه‌ به‌م جۆره‌ كلتووره‌ بووترێت فه‌رهه‌نگ، زۆر جێگه‌ی‌ شیاو و به‌مانادار تره‌، كه‌ من پێم وایه‌ ئیمرۆ له‌ كورده‌واری‌ ئێمه‌دا به‌م ماناشه‌، جێگه‌ی‌ گرتووه‌ وده‌یگرێت. هه‌رچه‌ند وشه‌ی‌ ” فه‌رهه‌نگ” وشه‌یه‌كی‌ هاوبه‌شی‌ ئێمه‌و فارسه‌كانه‌ بۆ ئه‌م جۆره‌ هه‌م لای‌ ئێمه‌و هه‌م لای‌ ئه‌وانیش هه‌مان به‌كاربردنی‌ هه‌یه‌، وه‌ك چۆن به‌كاربردنێكی‌ هاوبه‌شی ئێمه‌و فارس كه‌ فه‌رهه‌نگ له‌بری‌” قاموس-Dicitionary” به‌كاری ده‌به‌ین.
سێیه‌م: هه‌ركات ڕوانین بۆ كلتوور، وه‌ك گشتێكی‌ فراوان و چوارچێوه‌گیر بۆ شێوازی‌ ته‌واوی‌ ژیانكردنی‌ گه‌لێك، یان نه‌ته‌وه‌یه‌ك، یان كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ دیاریكراو، ئه‌و كات چه‌مكی‌ كلتووری‌ له‌جیاتی‌ به‌كارده‌برێت، له ‌كۆمه‌ڵگه‌ی‌ ئێمه‌شدا به‌م مانایه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌، كه ‌ده‌وترێت كلتووری‌ كوردی‌ یان كورده‌واری‌، كلتووری‌ عه‌ره‌بی‌، یان كلتووری‌ فارسی، چونكه‌ ئه‌م مانا فراوانه‌ مه‌به‌ستی‌ ئه‌و رێو شوێنی‌ ژیانكردنه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، یان گه‌لێك بۆ تاكه‌كانی‌ هه‌ڵیبژاردووه‌، كه‌ كۆمه‌ڵێك بیرو باوه‌رو به‌هاو ئایدیاو خوو عادات نه‌ریت، كه‌ تاكه‌كانی‌ ڕاده‌هێنێت له‌سه‌ری‌ و دواتر ئه‌وانیش له‌ رێگه‌ی‌ ده‌ستاوده‌سته‌وه‌ بۆ نه‌وه‌كانی‌ خۆی‌ ده‌یگوێزێته‌وه‌. دیاره‌ له‌ زمانیشدا هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك ئازاده‌ چه‌مكه‌كانی‌ چۆن به‌كارده‌بات و كام ئه‌ركی‌ ماناهه‌ڵگرتنیان ده‌خاته‌ ئه‌ستۆ، ئێمه‌ش ئه‌و سێ چه‌مكه‌ وه‌ك كورده‌واری‌ وا مانامان پێبه‌خشیوین.

جیاوازی‌ كلتوور له‌گه‌ڵ شارستانیه‌تدا چیه‌؟ یانی‌ كلتوور وشارستانیيه‌ت جیاوازیان چییه‌؟ ئه‌ی‌ په‌یوه‌ندیيان چیه‌؟ ئایا ئێمه‌ وه‌ك و كورد خاوه‌نی‌ كلتووری‌ خۆمانین مه‌گه‌ر خاوه‌نی‌ شارستانیه‌تین؟
دیاره‌ بۆ وه‌لامی‌ ئه‌مه‌ش پێویست به‌ راستكردنه‌وه‌یه‌كی‌ زمانه‌وانی‌ ئه‌و وشه‌یه‌ ده‌كات، واتا “شارستانيیه‌ت”، چونكه‌ ئه‌م چه‌مكی‌ شارستانیه‌ نووسه‌رانی‌ كورد وه‌ك ته‌رجومه‌یه‌كی‌ حه‌رفی‌ ” الحضارة‌”ی‌ عه‌ره‌بی‌ وه‌ریانگرتوه‌، (حضر ته‌رجومه‌ كرا به‌ شارو ( الحضارة‌) ته‌رجومه‌كرا به شارستانیيه‌ت، ئه‌وانیش له‌ لاتینیه‌وه‌ وه‌ریانگرتبوو”(civitce) شار و((civilization شارستانی.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌، ئه‌و پاشگری‌”ه‌ت” له‌ زمانی‌ كوردیا نیيه‌و عه‌ره‌بیيه‌، و به‌هه‌ڵه‌ په‌ڕیوه‌ته‌ ناو زمانی‌ كوردیه‌وه‌، وه‌ك له‌ پاشگره‌كانی‌ “مدنیة‌، اقلیة‌، كمیة‌، اهمیة‌”ی‌ عه‌ره‌بیدا هه‌یه‌، بۆیه‌ به‌كاربردنی‌ شارستانی‌، جوانترو كوردی تره‌ له‌ شارستانیيه‌ت. وشه‌ی‌ شارستانی‌، پێچه‌وانه‌ی‌ كۆچه‌ری بوون، قه‌ره‌جبوون، به‌لاَم له‌ عه‌ره‌بیدا ” الحاضر-پێچه‌وانه‌ی‌ المسافر”ی‌ عه‌ره‌بیة، یانی‌ ئاماده‌بوون دێت. پاشان هه‌ر له‌ عه‌ره‌بیدا به‌مانای‌ گه‌واهی‌ دانیش دێت “كه‌ ته‌رجومه‌كردنی‌ حه‌رفی‌، ئه‌م گرفته‌ زمانیه‌شمان بۆ درووست ده‌كات” بۆیه‌ شارستانیه‌ت له‌ زمانی‌ عه‌ره‌بیدا به‌ده‌ر له‌وه‌ی‌ مانای‌ شارنشینی‌ ده‌دات، به‌ڵكو له‌گه‌ڵیشیدا مانای‌ ئاماده‌یی گه‌واهیدان له‌ سه‌ر ئه‌و به‌هاو پرانسیپانه‌و هه‌روه‌ها ئه‌و ده‌سكه‌وته‌ مادیانه‌ی‌ كه‌ نمونه‌یه‌كی‌ مرۆیی، بۆ قۆناغێكی‌ مێژووی پێشكه‌وتوو له‌ ئه‌زموونی‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك دێت، كه‌ له‌گه‌ڵ ژیانی‌ نیشته‌جێبوونیدا هه‌ن، چونكه‌ كۆمه‌ڵگه‌مان هه‌یه‌ كلتووری‌ هه‌یه‌، ته‌نها ژیانی‌ كۆچه‌ری‌ هه‌ڵبژاردووه‌، ته‌نها بۆ ژیانی‌ (بوونی‌) نابێته‌ شایه‌نی‌ ئه‌وه‌ی‌ بڵێین، شارستانیه‌. بۆیه‌ شارستانی” (civilization) به‌مانای‌ شارنشینی‌ دێت. یه‌كه‌مجار به‌ومانایه‌شی هه‌بوو، به‌لاَم دواتر به‌ فراوانبوونی‌ چه‌مكی‌ شار و فره‌یی‌ له‌ جۆری‌ شاره‌كانیش جۆرو مه‌غزای‌ واتایی جیاوازیان هێنایه‌ ئاراوه‌، بۆیه‌ ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ی‌ له‌شارو گۆرانی‌ شار و جۆری‌ گوزه‌ران و پێشكه‌وتنه‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ له‌ پیشه‌سازی‌ و ..هتد روویدا ئیتر چه‌مكه‌كانی‌ ” شاری‌ و كلتوور و شارستانی “جۆرێك له‌ په‌یوه‌ندیگرتنی‌ مانایان به‌ خۆوه‌ بینی‌. به‌ بۆچوونی‌ من له‌ به‌رنه‌بوونی‌ شار، چونكه‌ وه‌ك كورده‌واری‌ “شار” به‌ ره‌هه‌نده‌ كۆمه‌ڵناسیه‌كه‌، ئێمه‌ خاوه‌نی‌ شار نه‌بووین، بۆیه‌ خاوه‌نی‌ شارستانی نه‌بووین.
مه‌به‌ست له‌ شاری‌” المدنیة‌- مه‌ده‌نیه‌ت” ئه‌و ته‌رزه‌ له‌ ژیانه‌ی‌ نێو شاره‌، كه ‌ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ جۆرێكی‌ تایبه‌ت له‌ به‌ها و ره‌فتارو سیستم و دامه‌زراوه‌ى خۆیه‌تی‌. جیاوازه‌ له‌ كۆچه‌ری‌.
هه‌رچی‌ كلتووره‌ به‌مانای‌ نه‌خشه‌ی‌ هزری شارستانی‌ و شاری‌ دێت، به‌لاَم شارستانی‌ خۆی‌ له‌ به‌ده‌ستهاتوه‌ مادی‌ و به‌رهه‌مهاتوه‌ مادیيه‌كان دێت، شاریش خۆی‌ له‌ شێوازی‌ به‌رێوه‌بردنی‌ ئه‌و داموده‌زگا شارستانیانه‌ له‌ رووی‌ به‌ێوه‌بردن و كارگێری‌ و دیسپلینی‌ ره‌فتاری‌ گشتیه‌وه‌ ده‌بینێته‌وه‌.
لێره‌دا په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌و سیانه‌ به‌م شێوازه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو:
كلتوور ره‌نگرێژكه‌ری‌ شارستانی و شاریه ‌(الثقافة‌ والمدنیة‌”، تایبه‌تمه‌ندی‌ شوێنكاتی‌ و مێژوویی هه‌یه‌، “شارستانی”يش وه‌ك به‌دیهێنه‌رێكی‌ مادديی‌، هه‌ڵگری‌ ره‌گه‌زی‌ جیاوازی‌ كلتووریه‌، هه‌روه‌ها “شاری”یش شێوازێكی‌ مرۆییه‌، به‌پێی گه‌رانه‌وه‌و پاشخانی‌ بیری‌ جیاواز ده‌بێت. زۆرجار تایبه‌تمه‌ندی‌ كلتووريی‌، ته‌حه‌كومی‌ به‌سه‌ردا ده‌كات، یان ده‌گونجێ‌ كارێكی‌ دامه‌زراوه‌یی مرۆیی كه‌ پێچه‌وانه‌ی‌ كلتووره‌ تایبه‌تیه‌كه‌ش بێت، یان پێچه‌وانه‌ش نه‌بێت. ته‌حه‌كوم به‌سه‌ریدا بكات.

 

جۆره‌كانی‌ كلتوور(رۆشنبیری‌):
دیاره‌ كۆمه‌ڵناسان باس له‌ جۆراو جۆری‌ كلتوور ده‌كه‌ن ، لێره‌دا به‌كورتی‌ له‌ جۆره‌كانی‌ كلتوور ده‌خه‌ینه‌ ڕوو، پاشان له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌یاندا واقیعی‌ كورده‌واری‌ له‌و روانگه‌وه‌ شی ده‌كه‌ینه‌وه‌.
یه‌كه‌م: رۆشنبیری‌ بالاَ، ئه‌م رۆشنبیریه‌ جۆرێك له‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ و جیاواز له‌توانای‌ بالاَی‌ داهێنه‌ری‌ تێدایه‌ و پێده‌چێت توێژێك له‌ كۆمه‌ڵگا بتوانن به‌ پێی قوڵبوونه‌وه‌و خۆیه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ خۆیان و جۆرێك له‌ بوونی‌ ئیلهام وتوانای‌ خارقانه‌ی‌ خۆیان، بتوانن ئه‌م جۆره‌ له‌ رۆشنبیری‌ بۆ خۆیان دابهێنن و درووستی‌ بكه‌ن. بۆ نموونه‌ “توانا داهێنه‌ریه‌ هونه‌ريی و وێژه‌ییه‌كانی‌ تاكه‌كان ره‌فه‌ی‌ ئه‌م جۆره‌ رۆشنبیریه‌ درووست ده‌كه‌ن، كاری‌ هونه‌رمه‌ندان وێنه‌كێشه‌كان و مۆسیقاره‌كان وشاعیره‌كان له‌ نێو ئه‌م ره‌فه‌یه‌ داده‌نرێن..خۆ كاره‌ بێ نمونه‌كانی‌ بتهۆڤن و تابلۆ سیحراویه‌كانی‌ لیۆنارد و دافینشی‌ و كاره‌ هونه‌ریيه‌ به‌رزه‌كانی‌ شكسپیر، له‌ ڕه‌فه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌م رۆشنبیریه‌ بالاَیه‌ دانراون. بێگومان ئیمرۆ كورده‌وای‌ ئێمه‌ من ناڵێم ته‌واو خاڵیه‌ له‌م جۆره‌، به‌لاَم په‌نجه‌ژمێری كردنی‌ تیادا ئاسانه‌، هه‌ربۆیه‌ نه‌بوونی‌ داهێنه‌ران و زاڵبوونی‌ كاری‌ لاسایی‌ ئه‌و گرفته‌یه‌ كه‌ به‌رۆكی‌ گرتووه‌، گه‌ر ئێمه‌ ره‌فه‌ی‌ هونه‌ری‌ وه‌ربگرین، ده‌بینین ره‌گه‌زی‌ لاسایی و ره‌گه‌زی‌ بیانی تیایاندا زاڵ و به‌رچاوه‌، ئه‌گه‌ر به‌رده‌وام بێت، سیمای‌ كلتووری‌ كورده‌واری‌ ده‌شێوێنێت.
دووه‌م: رۆشنبیری‌ گشتی‌: ئه‌م جۆره‌ له‌رۆشنبیری‌ بریتیه‌ له‌و شێوازه‌ی‌ هه‌رتاكێك بۆ ژیانكردن له‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا پێویستی‌ پێیه‌تی‌، كه ‌دیاره‌ هۆكاری‌ ناونانی‌ گشتی‌ به‌شداریكردنی‌ گشتیی‌ تاكه‌كانی‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌ هه‌بوونی‌ ئه‌م جۆره‌ رۆشنبیریه‌، ئه‌مه‌ هه‌موو تاكێكی‌ ره‌شۆكی‌ توانای‌ هه‌ڵگرتنی‌ هه‌یه‌، هه‌رچه‌ند له‌ رووی‌ به‌هاوه‌ له‌ رۆشنبیریه‌ بالاَكه‌ به‌ چاوێكی‌ كه‌متر ته‌ماشاده‌كرێت! هه‌رچه‌ند ئه‌مه‌یان كارپێكراوتره‌.

دیاره‌ به‌و پێیه‌ كلتوور په‌یوه‌سته‌ به‌واقیعی‌ كرده‌كیه‌وه‌ مرۆڤ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵیدا خه‌ریكی‌ كارلێك و مامه‌ڵه‌یه‌، كلتووری‌ كوردی‌ به‌رهه‌می‌ په‌یوه‌ندی‌ رۆژانه‌ی‌ ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ دانه‌و داڕشته‌كانی‌ ئه‌و كلتووره‌، به‌ هه‌ردوو باڵی‌ ماددی‌ و مه‌عنه‌ویيه‌وه‌، به‌لاَم ئیمرۆ به‌ هۆی‌ ئه‌و كرانه‌وه‌ بێ به‌رنامانه‌ی‌ ده‌رگاو په‌نجه‌ره‌كانی‌ كورده‌واری‌ به‌ رووی‌ باو بۆرانه‌كانی‌ جیهانگیريی‌، خه‌ریكه‌ كورده‌واری‌ سیما ره‌سه‌ن و جوانه‌كانی‌ وون ده‌كات. گرنگترین شت من ئاماژه‌ی‌ پێ بده‌م كورده‌واری‌ خاوه‌ن كلتورێكی‌ به‌رهه‌مهێنه‌ر بوو، مرۆڤی‌ ره‌نجده‌رو كورد و نیشتمانپه‌روه‌ری‌ درووست ده‌كرد، ئیمرۆ به‌ هۆی‌ زاڵی‌ كلتووری‌ ئیستیهلاكی‌، به‌ هۆی‌ بلاَوی‌ و زۆربوونی‌ پرۆژه‌ی‌ ئیستیهلاكی‌ و خزمه‌تگوزاری‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ كه‌می‌ پرۆژه‌ی‌ به‌رهه‌مهێن و په‌كخستنی‌ كه‌رتی‌ كشتوكاڵی‌ و پرۆژه‌ی‌ كشتوكاڵی‌، ئاخر ئێمه‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ كشتوكاڵین و كلتووره‌كه‌شمان زیاتر ئه‌و مۆركه‌ی‌ پێوه‌یه‌ رووحی‌ نیشتمانپه‌روه‌ری‌ و خۆشه‌ویستی‌ خاك له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌، بۆیه‌ له‌و لایه‌نه‌وه‌ هوشیاری‌ زیاترمان پێویسته‌ گه‌رنا رووكاری‌ نه‌گه‌تیڤی‌ ده‌بێت. پاشان گۆرانكاریيه‌ دیمۆگرافی‌ و كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كان وه‌ك گه‌وره‌ بوونی‌ شاره‌كان و درووست بوونی‌ كۆمه‌ڵگه‌ نوێیه‌كانی‌ وه‌ك ” سیتی‌ سیتی‌…”یه‌كانی‌ ئیمرۆ، كه‌ ئه‌مانه‌ نارسته‌خۆ كاریگه‌ری‌ نه‌رێنی‌ داده‌نێن، له‌سه‌ر كلتووری‌ كورده‌واری‌ . ئاخر ئێمه‌ هه‌مانه‌و نیمانه‌ كلتورێك و زمانێك و خاكێكی‌ دابه‌شكراو، ئه‌گه‌ر ژیرانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م گۆرانكاریانه‌دا نه‌رۆین و له‌گه‌ڵ هه‌موو هه‌نگاوێكی‌ گۆراندا مۆركی‌ كورده‌واریه‌كه‌ی‌ پێنه‌به‌خشین و نه‌یكه‌ین به‌ رۆحی‌ گۆرانه‌كاندا، ئیتر ئه‌وه‌نده‌ نابات كورده‌واری‌ ته‌نها ناوه‌كه‌ی‌ ده‌مێنێته‌وه‌.

سێیه‌م: رۆشنبیری‌ جه‌ماوه‌ری‌ ” ماس كه‌لچه‌ر mass calture ))
هه‌رچه‌ند هه‌ندێك پێداگری‌ ده‌كه‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ رۆشنبیری‌ به‌های‌ كه‌مترو بێ جێگه‌تره‌ له‌ رۆشنبیری‌ گشتی‌، له‌ناو كۆمه‌ڵگادا، به‌لاَم به‌راستی‌ زه‌به‌لاحی‌ و تواناكانی‌ ده‌زگاكانی‌ راگه‌یاندن خه‌ریكه‌ ئه‌م قسه‌یان ده‌خاته‌ دوواوه‌، دیاره‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ رۆشنبیری‌ له‌ پشت ئه‌و كاریگه‌ری‌ و ئاراسته‌ فیكری‌ و ئایدیۆلۆژی و دونیا بینیه‌ درووست ده‌بێت، كه‌ به‌هۆی‌ ده‌زگاكانی‌ راگه‌یاندنه‌وه‌ و ئه‌و به‌رنامانه‌ی‌ پێشكه‌شی ده‌كه‌ن و ئه‌و په‌یره‌وانه‌ی‌ له‌سه‌ری‌ ده‌رۆن و له‌ تۆره‌كانی‌ خۆیانه‌وه‌ ئاراسته‌ی‌ جه‌ماوه‌رو رای‌ گشتی‌ ده‌كه‌ن و پیاده‌ی‌ ده‌كه‌ن . پێم وایه‌ دیسان لێره‌دا وه‌ك كورده‌واری‌ به‌گشتی‌ و پارته‌ خاوه‌ن تیڤی‌ و داموده‌زگا راگه‌یاندنه‌ هه‌مه‌جۆره‌كان و وه‌زاره‌تی‌ رۆشنبیری،‌ به‌تایبه‌تی‌ ئیهمالیان هه‌یه‌، نه‌بوونی‌ ستراتیژێكی‌ یه‌كگرتوو له‌سه‌ر ئاستی‌ خزمه‌ت به‌ زمان و كلتوور، پاشان بێ ئاگاییان له‌كاری‌ نه‌رێنی‌ هه‌ندێ به‌رنامه‌و دابه‌زاندنی‌ یه‌ك له‌دوای‌ یه‌كی‌ دراما بیانیه‌كان ئه‌وه‌ش بۆخۆی‌ جۆرێ تره‌ له‌و هه‌لاَنه‌ی‌ كه‌ دواجار به‌سه‌ر كورده‌واریدا ده‌شكێنه‌وه‌.

چواره‌م: كلتووری‌ گه‌لی‌ (سه‌قافه‌ی‌ شه‌عبی) :
ئیمرۆ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان خه‌ریكه‌ وه‌ك ماس كلتوور به‌كارده‌برێت، زیاتر به‌ شێوازی‌ پیشه‌ و كاری‌ فه‌رهه‌نگی‌ پیشانده‌درێت، بۆنموونه‌ له‌ جۆری‌ خواردن و خواردن دروستكردن و پیشه‌گه‌ریكه‌ریه‌كانه‌وه‌ تا حه‌كایه‌تی‌ به‌رئاگردان و چیرۆكی‌ ئه‌فسانه‌یی گۆرانی‌ ده‌گرێته‌وه‌ . بێگومان ئه‌مانه‌ش كۆمه‌ڵێك ره‌گه‌زن خۆیان له‌ كلتوورێكی‌ زاڵی‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك له‌ ولاَتێكدا یان ناوچه‌یه‌كی‌ جوگرافی‌ دیاریكراودا نمایش ده‌كه‌ن. له‌م روانگه‌شه‌وه‌ بلاَوبونه‌وه‌ی‌ مه‌گدۆناڵه‌كان و قه‌به‌كردن و جوانكردنی‌ خواردنه‌ بیانیه‌كان چ به‌ڕیكلام و راگه‌یاندن بێت و چ له‌ واقیعدا ده‌بینین، كه‌ ده‌بینین ته‌مه‌ڵی‌ وایكردووه‌ تاكی‌ كوردی‌ زیاتر ده‌ست بۆ ئه‌و خواردن و ژه‌مانه‌ ده‌بات كه‌ هی‌ كلتووری‌ بیانی‌ وكلتووری‌ داگیركه‌رانی‌ خاكی‌ كورده‌واریه‌، به‌ حازرو بازری‌ دێنه‌ به‌رده‌ستی‌ و فه‌زڵیان ده‌دات به‌مل خواردنه‌كانی‌ كورده‌واریدا خه‌ریكه‌ خواردنه‌ ره‌سه‌نه‌ كورده‌واریه‌كان وون ده‌بن و له‌هه‌ندێ‌ بۆنه‌دا نه‌بێت ده‌رده‌كه‌ونه‌وه‌ . دیاره‌ حاڵی‌ شته‌كانی‌ تر له‌ خواردنه‌كان باشتر نین.

پێنجه‌م: وورده‌ كلتوور ” سه‌ب كلتوورSub culture یان كلتووری‌ لاوه‌كی‌ “الثقافة‌ الفرعیة‌”
ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ بۆ كۆمه‌ڵێك كه ‌له‌ خه‌ڵك كه‌هاوبه‌شیان هه‌یه‌ له‌ هه‌ندێك بابه‌ت و پرسدا، جاده‌گونجێت به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌ش، یان رووبه‌رووبونه‌وه‌یان له‌ كێشه‌و گرفتێكی‌ هاوبه‌ش، شێوازی‌ ره‌فتاركردنی‌ هاوبه‌ش، پیاده‌كردنی‌ جۆرێك كاركردنی‌ هاوبه‌ش” بن.كه‌ ئه‌م جۆره‌ خوانواندن و كاركردن و دونیابینی و موماره‌سه‌یان جیاكاریه‌كیان له‌ گه‌ڵ كلتووره‌ گشتی‌ یه‌كه‌ بۆ درووست كردوون. بۆ ئه‌مه‌ش دیاره‌ من گله‌ییم له‌ پارت و رێكخراوو كۆمه‌ڵه‌كان هه‌یه‌، كه‌بیر له‌و پارچه‌ پارچه‌كردنه‌ی‌ رۆحی‌ كورده‌واری‌ ناكه‌نه‌وه‌،چونكه‌ هه‌مو وورده‌ كلتووره‌كان، فراوانی‌ رۆحی‌ كورده‌واری‌ پیشان ده‌ده‌ن و دواجار خزمه‌ت به‌كورده‌واری‌ و یه‌ك پارچه‌یی كورده‌واری‌ نیشانده‌ده‌ن. من حه‌زده‌كه‌م بڵێم له‌ حه‌فتاو هه‌شتاكاندا ئه‌زانی‌ به‌ناوی‌ رۆشنبیری‌ و مۆده‌ و ده‌وائیره‌وه‌ جلوبه‌رگی‌ كورده‌واریان له‌ مرۆڤی‌ كوردی‌ داكه‌ند، كه‌ تائیمرۆش ئه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌ به‌ ژن و پیاوه‌وه‌ گوایه‌ رۆشنبیر و شارین و شارستانین!!، پاشان نابێت هه‌مان زیان به‌ناوی‌ ئاین و خوداپه‌رستی و عه‌مره‌و جل و به‌رگی‌ بیانی‌ و عه‌ره‌بی‌ ” به‌ناوی‌ پۆشاكی‌ حیجاب ” له‌ یاد بكه‌ین و دسداشه‌ی‌ ده‌ره‌دامانی‌ عه‌ره‌بی‌ ده‌كه‌ن به‌ماڵی‌ كورده‌واریدا، راستیه‌كیش هه‌یه‌ بلیم ئاین ناڵێت تۆ كلتووری‌ خۆت فریبده‌! ئیمه‌ هه‌زاران ساڵه‌ وه‌ك زۆرینه‌ی‌ كورده‌واری‌ موسڵمانیمان هه‌لبژاردوه‌ جلوبه‌رگ و سیمای‌ كورده‌واریمان ون نه‌كردووه‌، جونكه‌ ئاین نه‌یووتوه‌ ئه‌وه‌بكه‌ین. ئاخر هه‌موو گه‌لێك شانازی‌ به‌ جلوبه‌رگی‌ نه‌ته‌وه‌یی خۆیه‌وه‌ ده‌كات، چونكه‌ به‌هایه‌كی‌ شارستانی‌ و كلتووری‌ هه‌یه‌، وه‌خته‌كارێك ئێمه‌ لێره‌دا باس له‌ جلوبه‌رگ ده‌كه‌ین ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌ی‌ بۆ ناكه‌ین كه‌ به‌هاكه‌ی‌ له‌ ئاماده‌بوونی جلو به‌رگه‌ وه‌ك یه‌كێ‌ له‌ پێویستییه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی‌ ژیانی‌ رۆژانه‌ی مرۆڤه‌، به‌ڵكو به‌و پێیه‌ی‌ كه‌ وێنایه‌كی‌ كلتووری‌ هه‌یه‌و هه‌ڵگری‌ ماناو ده‌لالاتی‌ تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی‌، و ده‌ربری‌ جۆرێك له‌ ئینتمایه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌و شوناسی‌ كورده‌واری‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین كورده‌واری‌ له‌ ژێر سه‌بكلتووری‌ حیزبی‌ و گروپی‌ وئایدیۆلۆژی‌ و ئاینی‌ زیان به‌مۆركی‌ ره‌سه‌نی‌ كورده‌واری‌ خۆی‌ ده‌دات. ئیمرۆ خه‌ریكه‌ سه‌بكلتووری‌ نامۆی‌ بیانی‌ و ئیقلیمی‌ درن ده‌خه‌نه‌ نێو كلتووری‌ كوردیه‌وه‌. ئه‌گه‌رچی‌ سه‌بكلتووره‌كان بۆ خۆیان ده‌بێت مانای‌ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی‌ كلتوور بده‌ن.
له‌ كۆتاییشدا كلتوور هه‌رچه‌ند ده‌ربری‌ شێوازی‌ ژیانی‌ رۆژانه‌ی‌ مرۆڤه‌، وه‌جیهانبینی‌ ئه‌وه‌، به‌لاَم مه‌رج نیيه‌ شێوازێكی‌ مونسه‌جیم ، یان دیدێكی‌ مونسه‌جیم بێت بۆ مرۆڤ، چونكه‌ چۆن ره‌گه‌زی‌ مونسه‌جیمی‌ هه‌یه،‌ به ‌هه‌مان شێوه‌ هه‌ڵگری‌ ململانێكانیشه‌ بۆ ئه‌و، گه‌رنا ئه‌گه‌ر وانه‌بێت، ئیتر بێ بزاوت و چه‌قبه‌ستوو ده‌بێت و گۆران روونادات، مردنی‌ خۆی‌ به‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌م راده‌گه‌یه‌نێت. بۆیه‌ ئه‌مه‌ی‌ تا ئێسته‌ باسكرا مه‌به‌ست بوو له‌كلتووری‌ كوردی‌ وه‌ك شوناسێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی با مۆركی‌ كورده‌واری‌ خۆی‌ ون نه‌كات و پێداگری‌ له‌سه‌ر بكرێـت. ئه‌مه‌ش جیاوازه‌ له‌وه‌ی‌ دژی‌ گۆڕان و گۆڕانی بین .

په‌یوه‌ندی كلتوور و په‌روه‌رده‌:
دیاره‌ په‌روه‌ده‌و پرۆسه‌كه‌ی‌ هه‌رده‌م به‌شێكی دانه‌بڕاوی‌ كلتووری‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌، ته‌نانه‌ت په‌روه‌رده‌ پرۆسه‌كانی‌ تری نێو كۆمه‌ڵگه‌ په‌ره‌ پێده‌دات، كه‌ كاریگه‌ری‌ ته‌واو و راسته‌وخۆیان له‌ سه‌ر جێگیری‌ و راگیركردنی‌ كلتوورو به‌رده‌وامی پێدانی‌ هه‌یه‌.
كلتوور له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی تر ده‌گوازرێته‌وه‌ له‌ رێگه‌ی‌ فێربوون و فێركردنه‌وه‌، كه‌ وه‌رده‌گیرێت و موكته‌سه‌به‌ له‌لایه‌ن مناڵ و گه‌وره‌وه‌. دیاره‌ پرۆسه‌ی په‌روره‌ده‌ بایه‌خ ده‌دات به‌ گونجانی‌ تاك له‌گه‌ڵ تاكه‌كانی‌ ترو كۆمه‌ڵگه‌دا. هه‌موو گونجان و ته‌ریب بوون و هاتنه‌وه‌یه‌كی تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ یارمه‌تی‌ ئاسایشی كۆمه‌لاَیه‌تی‌ ده‌دات و له‌ خزمه‌تی‌ ئامانجه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌بێت و ره‌زامه‌ندی كۆمه‌ڵ”ه‌ بۆ تاكه‌كان ده‌سه‌به‌رده‌كات. ئه‌مه‌ش به‌ ئامانجی بالاَی‌ ژیان داده‌نرێت له‌ دووتوێی چه‌مكه‌ دیاریكراوه‌كاندا، بۆیه‌ په‌روه‌رده‌ میكانیزمێكه‌ له‌ میكانیزمه‌كانی‌ بلاَوكردنه‌وه‌ی‌ كلتوور و چه‌سپاندنی‌ له‌نێو هۆشیاری‌ و ره‌فتاری‌ تاكه‌كاندا.
وه‌ك پێشتر پێناسه‌ی په‌روه‌رده‌مان هێنا وتمان په‌روه‌رده‌ پرۆسه‌ی خۆگونجاندنی‌ تاكه‌كانه‌ له‌گه‌ڵ ژینگه‌ و پێویسته‌ كارلێكیان هه‌بێت له‌گه‌ڵ كلتووری‌ كۆمه‌ڵگه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ تاك خوو سرووشتی‌ له‌گه‌ڵ خوو سروشتی‌ كۆمه‌ڵ و كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌ بێته‌وه‌و گونجان بكات و خۆی‌ ره‌نگین بكات به‌ كلتووره‌كه‌ی‌.
به‌و پێیه‌ی‌ كه‌ كلتووریش پرۆسه‌یه‌كی ره‌فتاری‌ وه‌رگیراوه‌ پشت به‌ فێربوون و فێركردن ده‌به‌ستێت، كه‌واته‌ پێویستی‌ ته‌واوی‌ به‌ په‌روه‌رده‌و پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ هیه‌و ده‌بێت. لێره‌وه‌ ئیتر په‌روه‌رده‌ میكانیزمێكه‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ ره‌فتاره‌ جۆربه‌جۆره‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ گۆشكراو جولاَو به‌كلتووره‌كه‌ی‌ فێرده‌بن و وه‌ریده‌گرن. ده‌توانن تاكه‌كان په‌یوه‌ستی‌ و پێكه‌وه‌بوون له‌گه‌ڵ یه‌كترو نزیكی به‌رده‌وامیان به‌رده‌وامی پێده‌ده‌ن و ده‌گونجێن. بۆیه‌ په‌روه‌رده‌ بنچینه‌و سه‌نگی مه‌حه‌كی به‌رده‌وامی كلتوورو مانه‌وه‌یه‌تی‌ و گواستنه‌وه‌یه‌تی‌ له‌نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی تر.

*تێبینی‌ ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌و كتێبه‌ی‌ كه‌ نووسیومه‌ له‌ ژێر ناونیشانی:‌ ” بنه‌ماكانی‌ په‌روه‌رده‌ و په‌روه‌رده‌ له‌ كورده‌واریدا”.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *